استاد شهیدمرتضی مطهری
مرتضی مطهری (۱۲۹۸ ـ ۱۳۵۸ش) مشهور به شهید مطهری یا استاد مطهری، اسلامشناس و متفکر برجسته شیعه. مطهری از افراد تأثیرگذار و از رهبران فکری انقلاب اسلامی ایران به شمار میرود. وی ریاست شورای انقلاب را تا روز شهادت بر عهده داشت.پیش از انقلاب اسلامی، مبارزات فکری مطهری در مقابله با جریانات فکری مارکسیستی در ایران نقش قابل توجهی در رویگردانی جوانان از این تفکرات داشت. او از بنیانگذاران حسینیه ارشاد است.مطهری از شاگردان علامه طباطبائی و امام خمینی بود. مطهری آثاری متعددی در کلام و فلسفه اسلامی نوشته است. روزآمدسازی و تبیین آموزههای اسلام و تشیع، از ویژگیهای فعالیتهای فکری او است. مطهری، آموزههای اسلامی را که قبلاً در قالب بیاناتی پیچیده ارائه میشد، به سبک ویژه خود، به صورت آسان و با زبان روز در اختیار مخاطبان قرار میداد. کتابهای او در موضوعات مختلف دینی بارها به زبانهای مختلف منتشر شده است.سالروز شهادت مرتضی مطهری، در ایران روز معلم خوانده شده و آیینهای بزرگداشتی در همین ارتباط برگزار میشود.
محمدحسین مطهری (درگذشته ۱۳۵۰ش)، پدر شهید مطهری روحانی مورد احترام مردم در فریمان و از شاگردان آخوند خراسانی بود. مطهری گفته است اولین بار ایمان و تقوا و عمل صالح و راستی «معظّم له» مرا به راه راست آشنا ساخت.
شهید مطهری مقدمات را نزد پدرش فراگرفتو از ۱۳ سالگی (سال ۱۳۱۱ش) در حوزه علمیه مشهد مشغول به تحصیل شد. در سال ۱۳۱۶ش او به قم رفت و حدود ۱۵ سال در آنجا اقامت نموده از درس اساتید آنجا همچون آیت الله بروجردی، امام خمینی و علامه طباطبائی استفاده نمود. پس از آن چنانکه همسرش تصریح کرده، به دلایل معیشتی، قم را ترک کرده و به تهران مهاجرت کرد.مرتضی مطهری در سال ۱۳۳۱ش ازدواج کرد. فرزندان او سه پسر و چهار دخترند. مشهورترین فرزند او علی مطهری است که دو دوره نماینده مجلس شورای اسلامی شده است. محمد مطهری دیگر فرزند مطهری، تحصیلکرده حوزه علمیه قم است و در دانشگاه تورنتوی کانادا تا دکترای فلسفه دین تحصیل کرده است. علی اردشیر لاریجانی، رییس سابق مجلس شورای اسلامی در ایران، یکی از دامادهای مطهری است.
استادان و چهرههای تاثیرگذار
شهید مطهری، محمدتقی شریعتی، پدرش شیخ محمدحسین و استادش علامه طباطبایی
مهمترین استادان و چهرههای تاثیرگذار بر مرتضی مطهری، عبارتند از امام خمینی، علامه طباطبایی، آیت الله بروجردی، و میرزا علی آقای شیرازی. مطهری، حضور در درس اخلاق امام خمینی را موجب سرمستی دانسته، علامه طباطبایی را از خدمتگزاران بسیار بزرگ اسلام معرفی کرده و میرزا علیآقا شیرازی را نهج البلاغه مجسم خوانده است.
امام خمینی: مرتضی مطهری در فلسفه، به همراه حسینعلی منتظری، سید رضا صدر، مهدی حائری یزدی و چند تن دیگر، از شاگردان درس خصوصی اسفار امام خمینی بوده است. این درس که آخرین تدریس فلسفه امام خمینی بوده است، پیش از سال ۱۳۲۸ش آغاز شده و تا سه سال پس از آن ادامه یافته است. مطهری، در مقدمه کتاب «علل گرایش به مادیگری» که پیش از پیروزی انقلاب اسلامی انتشار یافته، بی آنکه به صراحت از امام خمینی نام ببرد، حضور در درس اخلاق وی را موجب سرمستی دانسته و تصریح کرده که تاثیر درس اخلاق امام خمینی، تا چند روز بعد پابرجا بوده است. مطهری بخش مهمی از شخصیت فکری و روحی خود را تحت تاثیر درس اخلاق و سایر درسهایی میداند که در طول ۱۲ سال از امام خمینی فراگرفته است.
علامه طباطبایی: مطهری، در الهیات شفا، شاگرد درس خصوصی علامه طباطبایی بوده که در میانه سالهای ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۲ش، با حضور حسینعلی منتظری، سید محمد حسینی بهشتی، محمد واعظزاده خراسانی و چند تن دیگر برقرار بوده است. او همچنین از حاضران جلسات هفتگی خصوصیای بوده که علامه طباطبایی، مقالات فلسفی خود را در آن ارائه میکرده است. کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» با حواشی مطهری، حاصل جلسات مذکور بوده است.مرتضی مطهری، سید محمدحسین طباطبایی را یکی از خدمتگزاران بسیار بزرگ اسلام معرفی کرده و تصریح کرده که «سالیان دراز، از فیض پربرکت این مرد بزرگ، بهرهمند» بوده است. استاد دیگر مطهری در فلسفه، میرزا مهدی آشتیانی بوده است.
آیت الله بروجردی: شهید مطهری گرچه در فقه و اصول فقه، در درسهای مختلف عالمانی از جمله حجت کوهکمری، سید محمد محقق داماد، سید محمدتقی خوانساری، سید احمد خوانساری، سید محمدرضا گلپایگانی و سید صدرالدین صدر شرکت میکرد، اما مهمترین استاد او در فقه و اصول، سید حسین طباطبایی بروجردی دانسته شده که بیش از ۱۰ سال در درس وی حضور مییافته است.[۴۱] مرتضی مطهری همچنین از ابتدا در اولین دوره درس خارج اصول فقه امام خمینی که تا سال ۱۳۳۰ برقرار بوده، حضور مییافته است.
مطهری و استادش علامه طباطبائی
میرزا علی آقای شیرازی: به گفته مطهری، واسطه آشنایی او با نهج البلاغه، میرزا علیآقا شیرازی بوده است. مطهری در سفری تابستانی به اصفهان، و به پیشنهاد هممباحثهاش، حسینعلی منتظری، در درس نهج البلاغه او حضور یافتهو در بخشی از کتاب عدل الهی، میرزا علی آقای شیرازی را نهج البلاغهٔ مجسم خوانده و تاکید کرده که میرزا علی آقای شیرازی که با نهج البلاغه همدم بود و نبضش با نهج البلاغه میزد، دست او را گرفته و اندکی وارد دنیای نهج البلاغه کرده است.مطهری مدتی نیز از شاگردان آیت الله سید رضا بهاءالدینی بوه است.
سید محمدحسین حسینی تهرانی
سید محمدحسین حسینی تهرانی: مطهری هشت سال پایانی عمر خویش را بر اساس توصیه و ارشاد استادش علامه طباطبایی تحت تربیت اخلاقی سید محمدحسین حسینی تهرانی قرار گرفته بود و دستورات سلوکی و اخلاقی را از او دریافت میکرده است.او همچنین برخی از دروس حوزههای علمیه مانند شرح منظومه، شرح مطالع الانوار فی المنطق، شرح تجرید در کلام و مکاسب و کفایة الاصول را تدریس کرده است.
فعالیتهای دینی و اجتماعی
مرتضی مطهری سال ۱۳۳۱ش از قم به تهران مهاجرت کرد و در مدرسه سپهسالار (دانشگاه شهید مطهری فعلی) و مدرسه علمیه مروی تدریس کرد. نخستین اثرش یعنی شرح کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم (اثر استادش سید محمدحسین طباطبائی) را در سال ۱۳۳۲ منتشر کرد و از سال ۱۳۳۴ به تدریس در دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران مشغول شد. مطهری در طول این سالها با گروه فدائیان اسلام ارتباط داشت.
در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و در پی اعتراضات مردم به نظام سلطنتی پهلوی که امام خمینی را بازداشت کرده بود مطهری نیز به همراه عدهای دیگر از روحانیون، زندانی و پس از ۴۳ روز آزاد شد. بعد از قیام ۱۵ خرداد همکاری با جمعیتهای موتلفه اسلامی را آغاز کرد. در سال ۱۳۴۴ش به خاطر انتشار کتاب داستان راستان موفق به دریافت جایزه از یونسكو شد.
راهاندازی حسینیه ارشاد
حسینیه ارشاد
اقدام به تأسیس حسینیه ارشاد به کمک چند تن از همفکران در سال ۱۳۴۶ شمسی، یکی از مهمترین کارهای مطهری دانسته شده است. مطهری در عاشورای سال ۱۳۹۰ قمری برابر با اسفند ۱۳۴۸ شمسی در حسینیه ارشاد علیه صهیونیسم سخنرانی کرد که منجر به دستگیری وی شد.او در سال ۱۳۴۹ش به خاطر دعوت به جمعآوری کمک برای آوارگان فلسطینی دستگیر شد و مورد بازجویی قرار گرفت و در سال ۱۳۵۰ به خاطر همکاری با حسینیه ارشاد به وسیله ساواک دستگیر و پس از بازجویی آزاد شد.اختلافنظرهای موجود بین او و علی شریعتی، باعث جدایی مطهری از حسنیه ارشاد در سال ۱۳۴۹ش شد.
تدریس در حوزه علمیه قم و دانشگاه تهران
مطهری در طول سالهای دهه ۱۳۵۰ شمسی، به توصیه امام خمینی هفتهای دو روز به قم عزیمت کرده و به تدریس در حوزه علمیه قم میپرداخت و همزمان در تهران نیز سلسله جلسات درسی در منزل و غیره تشکیل میداد. مطهری در سالهای ۱۳۵۱-۱۳۵۳ش در مسجد الجواد، مسجد جاوید و مسجد ارک و دیگر مراکز دینی تهران سخنرانی میکرد تا این که در سال ۱۳۵۴ش ممنوع المنبر شد
مطهری در کنار امام خمینی هنگام بازگشت از پاریس
رژیم شاه در سال ۱۳۵۵ش مطهری را (به بهانه درگیری با یک استاد کمونیست دانشکده الهیات) از دانشکده الهیات بازنشسته کرد.وی در همین سال با همکاری چند تن از روحانیان تهران، جامعه روحانیت مبارز تهران را بنیانگذاری کرد. همچنین با سفر به نجف، با امام خمینی دیدار کرد.او همچنین برخی از دروس حوزههای علمیه مانند شرح منظومه، شرح مطالع الانوار فی المنطق، شرح تجرید در کلام و مکاسب و کفایة الاصول را تدریس کرده است.
نقشآفرینی در انقلاب اسلامی
مطهری در سال ۱۳۵۶ش در برگزاری چهلم شهادت مصطفی خمینی در مسجد ارک تهران نقش اصلی را داشت و امام خمینی در نامهای از او خواست که از کسانی که در مسجد ارک حضور داشتند، تشکر نماید.
بعد از اوجگیری مبارزات مردم ایران علیه نظام پادشاهی پهلوی در سال ۱۳۵۷ش و استقرار امام خمینی در پاریس به آنجا رفت و مسئولیت تشکیل شورای انقلاب اسلامی را از طرف امام خمینی به عهده گرفت. وی همچنین هنگام بازگشت امام خمینی از تبعید به ایران، عهدهدار مسوولیت کمیته استقبال از ایشان بود و در روز ورود امام به ایران قبل از سخنرانی ایشان در بهشت زهرا سخنرانی کوتاهی ایراد کرد.
شهادت
مرتضی مطهری شامگاه ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۸ش، زمانی که از شرکت در جلسهای در منزل یدالله سحابی بازمیگشت، به دست محمدعلی بصیری، از اعضای گروه فرقان ترور شده و به شهادت رسید.پیکر مطهری پنجشنبه ۱۳ اردیبهشت، پس از تشییع در تهران به قم منتقل شده و آیت الله گلپایگانی بر جناره وی نماز خواندو در مسجد بالا سر حرم حضرت معصومه(س) نزدیک مرقد آیات عظام حائری، صدر، خوانساری، دفن شد.امام خمینی به مناسبت شهادت ایشان پیامی صادر کرد.
تحریفات عاشورا
سخنرانی در حسینیه ارشاد
مطهری کتاب حماسه حسینی را با نگاهی انتقادی به باورهای رایج درباره عاشورا و عزاداریها و حتی تاریخ عاشورا منتشر کرد. او در کتاب خود برخی از نقلهای تاریخی معروف مثل عروسی قاسم بن حسن در کربلا را نفی کرد؛ و نیز وجود دختری به نام رقیه را تحریف شمرد
او معتقد بود که باور مردم نسبت به واقعه عاشورا گرفتار تحریف معنوی شده و بیشتر مردم به جای الگوگیری از امام حسین(ع) معتقد شدهاند که امام حسین فدا شده تا آنها به بهشت بروند.
مساله حجاب
مطهری در کتاب مساله حجاب با نگاهی سهلگیرتر نسبت به حجاب اظهار نظر کرده است و همین باعث شد تا برخی از علمای سنتی او را مورد انتقاد قرار دهند. مطهری خود برخی از این انتقادات را در چاپهای بعدی کتاب منتشر کرد.
آثار مکتوب
فهرست آثار مرتضی مطهری
مرتضی مطهری، از سال ۱۳۲۵ش آغاز به تألیف آثاری در زمینههای مختلف فلسفی، اجتماعی، اخلاقی، فقهی و تاریخی کرد و بیش از ۷۰ اثر از او انتشار یافته است. او در مورد نوشتههای خود گفته است من در ابتدای جوانی تا حال، حتی یک سطر هم ننوشتهام که بعداً ببینم که غلط بود. بحمدالله هر چه از همان روزهای اول تا حالا نوشتهام و اندیشیدهام، هنوز هم بر همان عقیدهام. ... من این را یکی از الطاف بزرگ الاهی به خودم میدانم.
برخی از آثار او در زمان حیات و برخی دیگر پس از درگذشت وی توسط انتشارات صدرا چاپ شده است. سخنرانیها و درسهای مطهری هم در مجلدهای مختلف چاپ و منتشر شده است. علاوه بر موارد ذکر شده، نزدیک به سی هزار برگ یادداشت و فیش تحقیقی نیز از مطهری باقی مانده است. «مجموعه آثار مرتضی مطهری»، مجموعهای ۲۸ جلدی حاوی تمامی آثار منتشر شده از وی است که کتابهای با موضوعات مشابه، در مجلدات پیاپی جمعآوری شده است. این آثار به تفکیک موضوع عبارتند از:
اصول عقاید، از جلد یک تا چهار: حاوی آثاری مانند عدل الهی، علل گرایش به مادیگری، جهانبینی توحیدی، جامعه و تاریخ، ولاها و ولایتها، مدیریت و رهبری در اسلام، و توحید.
فلسفه، از جلد پنج تا ۱۳: حاوی آثاری مانند سیر فلسفه در اسلام، شرح منظومه، اصول فلسفه و روش رئالیسم، مسئله شناخت، و نقدی بر مارکسیسم.
تاریخ، جلد ۱۴ و ۱۵: حاوی کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران، و همچنین فلسفه تاریخ.
سیره معصومین، از جلد ۱۶ تا ۱۸: حاوی آثاری از جمله سیری در سیره نبوی، جاذبه و دافعه علی(ع)، سیری در نهجالبلاغه، صلح امام حسن(ع)، حماسه حسینی، و داستان راستان.
فقه و حقوق، از جلد ۱۹ تا ۲۱: حاوی آثاری از جمله نظام حقوق زن در اسلام، مسئله حجاب، اخلاق جنسی، امر به معروف و نهی از منکر، نظری به نظام اقتصادی اسلام، و اسلام و نیازهای زمان.
اخلاق و عرفان، جلد ۲۲ و ۲۳: حاوی آثاری از جمله حکمت عملی، فلسفه اخلاق، تعلیم و تربیت در اسلام، آزادی معنوی، احترام حقوق و تحقیر دنیا، و دعا.
اجتماعی-سیاسی، جلد ۲۴ و ۲۵: حاوی آثاری از جمله نهضتهای اسلامی در صد ساله اخیر، آینده انقلاب اسلامی ایران، آزادی عقیده، مشکل اساسی در سازمان روحانیت، رهبری نسل جوان، و روابط بینالملل اسلامی.
تفسیر، جلد ۲۶ تا ۲۸: حاوی کتاب آشنایی با قرآن.
ایجاد تحول در نوشتههای مذهبی
پیش از وقوع انقلاب اسلامی در ایران، نویسندگان مذهبی، اندک بودند و آنان نیز به سبک قدیم و با بیانی پیچیده و دور از سلیقه و فهم مخاطبان جدید مینوشتند. غالب این نویسندگان نیز چندان نگاهی به نیازهای روز مخاطبان خود نداشتند. همچنین، نوشتن در موضوعات مذهبی با قلم ساده، روان و محسوس دور از شأن علمای دینی محسوب میشد. مطهری، با شناختی که بخشی از آن ناشی از حضور او در جامعه و فضای دانشگاهها بود، کوشید تا فضایی نو در عرصه نویسندگی مذهبی بگشاید.
او با نوشتن کتاب هایی مثل داستان راستان، روایات اخلاقی و دینی را در قالب داستانهای فارسی پرجاذبهای در اختیار مخاطبان قرار داد. از سوی دیگر، علوم اسلامی مانند فقه، عرفان و فلسفه اسلامی را به زبان ساده و همهفهم، در کتابهایی مانند «آشنایی با علوم اسلامی» در اختیار قشر تحصیلکرده و دانشپژوه نهاد.
کتاب داستان راستان مطهری، با شمارگان بالا منتشر میشد و این نشان داد که روایات دینی و تاریخی را میتوان به زبان روز جامعه و ساده و دور از پیچیدگیهای مصطلح بازنوشت و با استقبال نیز رو به رو شد. سبک سادهنویسی مطهری در موضوعات مذهبی و تبیین آموزههای دینی به زبان فارسی و آسانیاب، الگویی برای نویسندگان پس از انقلاب گشت.
از نگاه دیگران
0:58
توصیف مرتضی مطهری از زبان علامه طباطبایی
شخصیتهایی مانند امام خمینی، علامه طباطبایی و آیت الله خامنهای، از شخصیت مرتضی مطهری تجلیل کردهاند. برخی از این موارد عبارتند از:
امام خمینی مطهری را پشتوانهای محکم و درختی ثمربخش برای حوزههای دینی، علمی و اسلامی خدمتگزاری سودمند برای ملت و کشور دانسته که در عمر کوتاه خود آثار جاویدی که پرتوی از وجدان بیدار و روح سرشار از عشق او به مکتب بود به یادگار گذاشت.
آیت الله سید علی خامنهای معتقد است که کمتر کسی و کمتر اندیشمندی را مانند استاد شهید مطهری میتوان یافت که با این ظرفیت فکری و روحی مشغول به کار باشد. وی همچنان هر سخنرانیِ شهید مطهری را یک کار تخصصی و پرمایه و آثار او را از مبانی فکری نظام جمهوری اسلامی ایران برشمرده است.
علامه طباطبائی مطهری را افزون بر برخورداری از تقوا و انسانیت و جهات اخلاقی، بهرهمند از هوشی فوق العادهای دانسته که هیچ حرفی که به او گفته میشد ضایع نمیشد و هدر نمیرفت.
علامه طهرانی مطهرى را کسی دانسته که پس از يک عمر درس و بحث و تدریس و خطابه و کتابت و موعظه و تحقيق و تدقيق در امور فلسفيّه... چند ساله آخر عمر چون شمعى که دائما بسوزد و آب شود، یا پروانهاى كه خود را به آتش زند، و همانند مؤمن متعهّدى شوریدهوار و دلباخته، پای در میدان اتصال به باطن و ارتباط با خدای منان و اِشراب دل از فیوضات ربانیه نهاد وی بیدارى شبهاى تار و گريه و مناجات در خلوت سحرگاه و توغّل در ذکر و فکر و ممارست درس قرآن و دورى گزيدن از اهل دنيا و هواپرستان، و پيوستن به اهل الله و اولیاى خدا را نشانه سیر و سلوک مطهری برشمرده است.
آثاری درباره شهید مطهری
مرتضی مطهری درباره اهمیت دادن به نماز:
نمازی که انسان به استقبالش میرود؛ اول ظهر که میشود با آرامش کامل میرود وضو میگیرد، وضوی با آدابی، بعد میآید در مصلّای خود اذان و اقامه میگوید و با خیال راحت و فراغ خاطر نماز میخواند. «السّلام علیکم» را که گفت فوراً در نمیرود، مدتی بعد از نمازْ با آرامش قلب تعقیب میخواند و ذکر خدا میگوید. این علامت این است که نماز در این خانه احترام دارد. نمازخوانهایی که خودشان نماز را استخفاف میکنند یعنی کوچک میشمارند (نماز صبحشان آن دم آفتاب است، نماز ظهر و عصرشان آن دم غروب است، نماز مغرب و عشاشان چهار ساعت از شب گذشته است و نماز را با عجله و شتاب میخوانند) تجربه نشان داده که بچههای اینها اصلًا نماز نمیخوانند.
*منبع: https://lms.motahari.ir/book-page/4/آزادی%20معنوی?page=86؛ مطهری، ازادی معنوی، ص۸۶
جایگاه مطهری چندان ویژه است که بعد از او صدها کتاب، پایان نامه، مقاله درباره زندگی و آثار او نوشته شده است. همایشهای متعددی برای بررسی ابعاد اندیشههای او برگزار شده و کتابهای او موضوع مسابقات کتاب خوانی قرار گرفته است.
کتابها
مجموعه چلچراغ حکمت
انتشار کتاب درباره مطهری و آثار او همچنان در فضای فکری و علمی ایران ادامه دارد. بنابر این تهیه فهرست کاملی از این آثار کاری است مشکل. در کتابی که با نام کتابشناسی توصیفی استاد شهید مطهری منتشر شده است، ۲۱۴ کتاب معرفی شده است. این کتاب در سال ۱۳۸۳ ه.ش منتشر شده است. در سالهای بعد نیز کتابهای متعددی منتشر شده است.
مجموعه چهل جلدی «چلچراغ حکمت» تلاش کرده است تفکرات مطهری را به صورت موضوعی و تفکیک شده ارائه کند.
پایاننامهها
در پایگاه جامع استاد شهید مطهری حدود ۱۲۰ پایاننامه با موضوع بررسی افکار شهید مطهری ثبت شده است.
مقالهها
در پایگاه جامع استاد شهید مطهری بیش از ۹۰۰ مقاله با محوریت بررسی تفکرات و نظرات شهید مطهری فهرست شده است. به نظر میرسد مقالات منتشر شده در این زمینه بیش از این مقدار باشد.
همایشها
تا کنون همایشها و مراسم بزرگداشت متعددی برای معرفی مطهری برگزار شده است. مهمترین این همایشها همایش حکمت مطهر است که از سوی موسسه صدرا و سیمای جمهوری اسلامی ایران برگزار شده است.
موزه
شهید مطهری در سال ۱۳۴۶ش برای نزدیکی به حسینیه ارشاد، به خانهای در محله قلهک نقل مکان کرد و ۹ سال در آن خانه سکونت کرد و بیشترین آثار خود را در این خانه تالیف کرد. این خانه در سال ۱۳۸۶ شمسی تبدیل به موزه شهید مطهری شده است. خانه دو طبقه دارد. در طبقه اول دستنوشتهها و وسایل شخصی شهید مطهری و در طبقه دوم که قرائتخانهای هم دارد، کتابهای آن شهید به نمایش درآمده است. شناسایی، گردآوری، ساماندهی، معرفی و نگهداری از آثار استاد شهید از اصلیترین اهداف این خانه تاریخی است. فضای مناسبی هم برای پژوهشگرانی که قصد مطالعه آثار استاد مطهری را دارند، در آنجا مهیاست. برگزاری سمینارها و نشستهایی با موضوع آثار استاد نیز از مهمترین برنامههای گروهی این خانه موزه است.
منابع
امام خمینی، روحالله، صحيفه امام، تهران: موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(ره)، ۱۳۸۹ش.
انتشارات صدرا، سیری در زندگانی استاد مطهری، تهران، ۱۳۷۶ش.
«حکمت مطهَّر (ویژه سالروز شهادت استاد مرتضی مطهری)»، گلبرگ، اردیبهشت ۱۳۸۳ش، شماره ۵۰.
سیدناصری٬ حمیدرضا٬ ستوده٬ امیررضا٬ پارهای از خورشید (گفتهها و ناگفتهها از زندگی استاد مطهری)٬ تهران٬ ذکر٬ ۱۳۷۷ش.
شفیعی دارابی، حسین٬ یادواره شهید مطهری، اداره اوقاف و امور خيريه قم٬ ۱۳۶۰ش.
«گاهشمار زندگی استاد شهید مطهری»، در سایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
گلی زواره، غلامرضا، «قله پارسایی (شرح حال شیخ محمد حسین مطهری، پدر شهید مطهری)»، مبلغان، خرداد و تیر ۱۳۸۶، شماره۹۲.